اگر مغول‌ها اروپا را می‌گرفتند چه می‌شد؟
مرگ یک نفر مسیحیت را نجات داد
ترجمه: فرزانه سالمی – کاوه شجاعی

تاریخ ایرانی: چه می‌شد اگر خشایارشا جنگ را به یونانیان نمی‌باخت؟ چه می‌شد اگر ژاپنی‌ها به پرل هاربر حمله نمی‌کردند؟ یا اگر کندی ترور نمی‌شد؟ گروهی از مورخان معتقدند تاریخ را نقاط عطف می‌سازند و تلاش برای پاسخ به سؤال «چه می‌شد اگر این نقاط عطف طور دیگری پیش می‌رفتند؟» به فهم عمیق‌تر رویدادهای تاریخی کمک می‌کند.

تاریخ مجازی، تاریخ واقع‌نشده یا تاریخ موازی نام‌های این نوع تازه از تاریخ‌نگاری است که سعی دارد به سؤال جذاب «چه می‌شد اگر…» پاسخ دهد. جرمی به‌لک و رابرت مک‌ریلد در کتاب «مطالعه تاریخ» این نوع تاریخ‌نگاری را «گمانه‌زنی درباره آنچه اتفاق نیفتاد، یا می‌توانست اتفاق بیفتد، با هدف فهم آنچه که اتفاق افتاد» تعریف می‌کنند.

این پرونده «تاریخ ایرانی»، پاسخ به ده اگر مهم تاریخ است به روایت مجموعه کتاب‌های «چه می‌شد اگر» به دبیری رابرت کاولی، کتاب Unmaking the West (غرب؛ آنجور که نشد) انتشارات دانشگاه میشیگان و بالاخره ویژه‌نامه «اگرهای مبهوت‌کننده تاریخ» انتشارات ایمیجین (Imagine).


سیسیلیا هالند، نویسنده آمریکایی رمان‌های تاریخی به این سوال جواب داده‌ که «اگر مغول‌ها اروپا را می‌گرفتند چه می‌شد؟»:

روایت حمله مغول‌ها به مناطق مختلف آسیا و ویرانی و تلفاتی که این حملات به جا گذاشتند، حتی در صحبت‌های روزمره مردم در این مناطق هم شنیده می‌شود. اما امروزه کمتر کسی به خطر بزرگی که اشغال اروپا توسط مغول‌ها به همراه داشت توجه دارد. واقعیت این است که اگر مغول‌ها در قرن سیزدهم میلادی اروپا را گرفته بودند، اوضاع این قاره حتی از عصر تاریکی هم بدتر می‌شد.

در سال ۱۲۴۲ میلادی، مغول‌ها خود را به دروازه‌های شرقی اروپا رسانده بودند. آن‌ها یک ارتش مسیحی را در لهستان و یکی دیگر را در مجارستان نابود کرده بودند؛ نیروهای خود را به نزدیکی وین و دریای آدریاتیک رسانده بودند؛ و کاملاً به تأسیس بزرگترین امپراتوری سرزمینی در تاریخ دنیا نزدیک شده بودند.

اما مغول‌ها که بودند؟ از کجا آمده بودند و به کجا می‌رفتند؟ این جنگجویان اسب‌سوار از استپ‌های آسیای مرکزی راه درازی را تا اروپا طی کرده بودند. کمان‌های ترکیبی خاصی که مورد استفاده مغول‌ها بود، کاملاً بر کمان‌های زنبورکی اروپایی‌ها برتری داشت. آن‌ها عملاً ارتشی مدرن در دنیای قرون وسطی به شمار می‌آمدند و کسی جلودارشان نبود.

مغول‌ها از شهرنشینان، فرهنگ و هر طبقه نخبه‌ای نفرت داشتند. اگر مثالی از دنیای معاصر بخواهید، می‌توانید آن‌ها را با خمرهای سرخ در کامبوج مقایسه کنید. اما خمرهای سرخ فقط یک کشور - کشور خودشان - را نابود کردند. در حالی که مغول‌ها مناطق زیادی از آسیا را نابود کردند و نزدیک بود یک قاره دیگر را هم نابود کنند.

برخی تاریخ‌نگاران معتقدند غرب در مواجهه با مغول‌ها در پرتگاهی تاریخی قرار گرفته بود و البته اروپا با خوش‌شانسی از این خطر جان به در برد. اما ماجرا چطور پیش رفت و اگر ماجرا جور دیگری پیش رفته بود چه می‌شد؟

در آن تابستان سال ۱۲۴۱ میلادی، می‌شد اسب‌سوارهایی غریبه را در اطراف وین دید. آن‌ها فقط چند صد کیلومتر تا رود دانوب فاصله داشتند و وین در برابر آن‌ها کاملاً بی‌دفاع بود. این در حالی بود که مغول‌ها درست پیش از رسیدن به نزدیکی وین، دو ارتش بزرگ شرق اروپا را شکست داده بودند. در ۹ آوریل همان سال، ارتشی از شوالیه‌های مسیحی ژرمن، لهستانی و تمپلر که مشغول جنگ با مغول‌ها بودند، قربانی درایت مغول‌ها در کمین کردن و تله گذاشتن شده بودند و تقریباً تا آخرین نفرشان از بین رفته بود.

به این ترتیب، ارتش مغول‌ها به فرماندهی «سوبوتای بهادر» یا سوبوتای بزرگ به پیشروی خود در گردنه کوه‌های کارپاتیا و دشت‌های مجار ادامه دادند. سوبوتای بهادر توانسته بود با قدرت فرماندهی خود، نیروهایش را از میان دو رشته کوه و صدها مایل دشت بگذراند. او به عنوان یکی از چهار ژنرال محبوب چنگیزخان شناخته می‌شد و در فتوحات مغول‌ها در شمال چین تا شرق اروپا، همه جا حاضر بود. او در سال ۱۲۴۱ مرد مسنی بود ولی هنوز نبوغ نظامی خود را حفظ کرده بود.

یک روز بعد از شکست دادن شوالیه‌ها، مغول‌ها مجارستان را هم تحت کنترل خود گرفتند. آن‌ها دشت‌های منطقه را شبیه استپ‌های محل زندگی خودشان می‌دیدند و دام‌های خود را در دشت‌های منطقه به چرا گذاشته بودند. در واقع آن‌ها از بهار تا تابستان در این دشت‌ها به استراحت و نیرو گرفتن برای حمله بعدی‌شان مشغول بو