عصرجهان/سید فواد آلبوشوکه: همانگونه که مستحضرید٬ امروزه در کنار سرمایه‌های انسانی و اقتصادی٬ سرمایه‌ی دیگری به نام سرمایه‌ اجتماعی نیز مورد توجه دانشمندان علوم اجتماعی قرار گرفته و تعاریف زیادی برای این پدیده ارائه شده است.
به طور کلی سرمایه‌ی اجتماعی مفهوم نوینی است که از سه مؤلفه اعتماد ٬ وحدت و مشارکت اجتماعی تشکیل می‌گردد .

جوامع پیشرفته٬ سرمایه‌های اجتماعی را مانند شکل‌های دیگر سرمایه٬ مولد و دستیابی به هدف‌های معینی را که در نبود آن دست یافتنی نخواهد بود ٬ امکان‌پذیر می‌دانند. بعبارتی دیگر هرچه سرمایه اجتماعی ارتقا پیدا کند٬ سرمایه‌های فیزیکی و انسانی افزایش می‌یابد .
اعتماد اجتماعی ٬ حاصل مؤلفه‌های بسیاری از جمله : اعتماد ٬ صداقت ٬ حسن‌تفاهم ٬ سلامت‌نفس ٬ حس‌ نوع دوستی و همدردی ٬ روابط سالم ٬ همبستگی ٬ فداکاری و … است که گاه از آنها به عنوان ارزش‌های اجتماعی نیز یاد می‌شود . بنابر آنچه گفته شد٬ اعتماد اجتماعی را می‌توان سنگ‌بنای سرمایه اجتماعی به حساب آورد. در این نوشتار قصد تشریح کامل این موضوع نیست بلکه هدف ارائه خلاصه‌ای از مفهوم اصلی سرمایه اجتماعی و پرداختن به موضوع اصلی این مقاله یعنی وعده‌های عمل نشده مسئولین (با تمرکز بر روی خرمشهر قهرمان) و تبعات منفی آن است. ان شاالله در فرصت‌های بعدی موضوع سرمایه اجتماعی به تفصیل تشریح خواهد شد.
یکی از عوامل اصلی ایجاد و تقویت جو اعتماد در سطح جامعه ٬ عمل کردن مسئولین به وعده‌های خود می‌باشند٬ هرچه موقعیت افراد در سطح جامعه از نظر نفوذ سیاسی٬ امنیتی٬ اجتماعی و… بالاتر باشد٬ میزان تأثیر رفتار آنها (اعم از مثبت یا منفی) بر مناسبات و هنجارهای اجتماعی بیشتر خواهد بود. بعبارتی اعتماد اجتماعی تابع عوامل کثیری از جمله: میزان نفوذ افراد٬ وسعت(تعداد افراد متأثر) و فاصله زمانی بین وعده اعلام شده با عمل به آن است. به همین دلیل دین مبین اسلام و اهل بیت عصمت و طهارت با علم به آثار مخرب این پدیده٬ در بیانات متعدد وعده بی‌عمل را نهی نموده‌اند. اهمیت حیاتی این مسئله تا اندازه‌ای است که خداوند سبحان در قران کریم می‌فرمایند: (یا ایها الذین امنوا لم تقولون ما لا‌تفعلون) ای کسانی که ایمان آورده‌اید٬ چرا سخنانی می‌گویید که بکارشان نمی‌بندید. زیرا آفریننده هستی خوب می‌داند که عمل نکردن به وعده باعث بی‌اعتمادی و محصول بی‌اعتمادی تشتت اجتماعی خواهد بود. به عبارت دیگر کاهش انباشت این نوع سرمایه بدون شک حس ناامنی و نارضایتی٬ رخوت و سستی٬ کاهش اعتماد٬ عدم همدلی ٬ همکاری و کاهش مشارکت عمومی را به همراه خواهد داشت.

تعدادی از وعده‌های عمل نشده مسئولین به مردم قهرمان خرمشهر
۱- سوم خرداد سال ۸۳
جناب سید ابوالحسن نوری٬ نماینده ولی فقیه و امام جمعه خرمشهر به دلیل عدم تحقق وعده‌های رئیس‌جمهوری در دو سفر قبلی ایشان٬ در مراسم استقبال٬ سخنرانی در جلسه اداری خرمشهر که با حضور رئیس جمهور وقت برگزار گردید٬ شرکت نکرد.
۲- سوم خرداد ۸۹
در این مراسم رئیس جمهور محترم وقت در برابر شعار ‌«بیکاری بیکاری» مردم گفت: با برنامه ریزی گسترده و با همت جوانان خرمشهر و خوزستان٬ ریشه بیکاری در خوزستان از بین خواهد رفت. همچنین ایشان به مردم وعده دادند که مشکل آب شرب شهر تا کمتر حدود یک ماه بعد کاملا مرتفع گردد.
۳- دی‌ماه سال ۹۲
رئیس جمهور محترم در جمع خرمشهری‌های غیور و مشتاق گفت:
خرمشهر را خرم و آبادان را آباد می‌کنیم.
می‌فهمم که چه می‌خواهید و چه مشکلاتی دارید.
من به عنوان خدمتگزار شما هرچه در توان داشته باشم برای اشتغال شما جوانان به کار خواهم گرفت٬ می‌دانم که نرخ بیکاری در این شهرها تکان دهنده است.

اما به راستی مشکلات اصلی خرمشهر کدامند؟
۱- نبود آب آشامیدنی سالم
۲- وجود تعداد زیاد افراد بیکار و کمبود فرصت‌ شغلی(نرخ بیکاری۲۷ درصد)
۳- عدم لایروبی اروند و امکان افزایش ظرفیت بندر خرمشهر
۴- فرسودگی سیستم فاضلاب شهری و روستایی
۵- ضعف مفرط در عمران شهری و روستایی
۶- کمبود فضای سبز و اماکن تفریحی سالم
۷- میزان بالای افت تحصیلی دانش‌آموزان مقاطع مختلف
همانگونه که شاهد هستید٬ مشکلات پیش‌گفته علی رغم گذشت ۲۶ سال از جنگ تحمیلی و جابجایی چهار دولت و هفت رئیس‌جمهور٬ کمافی‌السابق لاینحل باقی مانده‌اند.
علی‌رغم آگاهی متصدیان امور از تبعات منفی ناشی از عملی نشدن وعده‌های خود٬ متاسفانه قبح این موضوع از بین رفته و تبدیل به یک رویه عادی شده است. همان‌طوری که اشاره شد هرچه سطح مسئولیت افراد بالاتر باشد٬ میزان تأثیر منفی آن بر افراد جامعه وسیعتر و عمیق‌تر خواهد بود٬ معمولاً انتظار این است که سخنان رئیس‌جمهور محترم بعنوان بالاترین مقام اجرایی کشور٬ تماما براساس بررسی‌های کارشناسی و لحاظ محاسبات مالی٬ امنیتی٬ اجتماعی و با در نظر گرفتن جمیع شرایط٬ نهایتا توسط ایشان به عنوان یک مژده یا خبر خوب از طریق رسانه‌های عمومی یا مستقیماً به مردم اعلام ‌گردد٬ مع الوصف هرساله در سالروز آزادسازی خرمشهر رؤسای محترم جمهور و یا مقامات عالی‌رتبه بین مردم خرمشهر قهرمان حضور یافته و قول روزهای بهتری را به مردم محروم اعلام می‌کنند٬ لیکن بعد از گذشت مدت زمان زیادی معلوم می‌شود که قول داده شده یا بدون انجام بررسی‌های کارشناسی بوده و یا اراده لازم برای اجرای آن وجود نداشته و این باعث دلسردی و بی‌اعتمادی مردم نسبت به مسئولین محترم شده است. لذا ضروری است مدیران و مقامات اجرایی و حتی نمایندگان محترم در مجلس شورای اسلامی و شورای شهر از اعلام وعده‌های غیر عملی و خارج از اراده و توان سیستم جدا خودداری نمایند٬ یقیناً گفتن حقیقت به مردم ولو تلخ٬ به مراتب تبعات منفی کمتری به همراه دارد و بهتر از ایجاد توقع و انتظار کاذب می‌باشد.
این پدیده به دلایل زیادی رو به افزایش است٬ از جمله این علل می‌توان به عدم بازخواست افراد مسئول توسط دستگاه‌های نظارتی حین و بعد از مسئولیت آنها اشاره نمود٬ مشکلی که در طول سال‌های گذشته صدمه زیادی به سرمایه اجتماعی وارد نموده است. همچنین نوع برخورد مردم با مسئولین و مدیران ناموفق را می‌توان از جمله عوامل بازدارنده و تعدیل کننده سیستم اداره امور به حساب آورد. نحوه برخورد جامعه با مسئولین ضعیف (مخصوصا مدیران غیر متعهد) و افرادی که در طول تصدی سمت‌های کلیدی٬ به وظیفه و وعده‌های خود عمل ننموده‌اند٬ باعث تعدیل سیستم و بالا رفتن میزان کارایی و بهره‌وری آنان(اعم از شاغل و برکنارشده) می‌گردد. مثلا برخورد عامه مردم با فردی که در طول مدت قرار گرفتن در مقابل سمت‌های مدیریتی(اعم از انتصاب یا انتخاب) نه فقط در حد و اندازه آن جایگاه عمل نکرده و علاوه بر آن از منابع٬ مالی٬ مادی و انسانی در دسترس خود تنها در راستای تأمین اهداف شخصی٬ باندی و گروهی استفاده نموده٬ باید به نوعی باشد که فکر بازگشت مجدد ایشان به سیستم مدیریتی به هیچ وجه در ذهن آن فرد خطور نکند.
عامل دیگر موثر بر نوع رفتار افراد متصدی مناصب مدیریتی٬ می‌توان از توسعه و نهادینه شدن فرهنگ مطالبه‌گری در سطح جامعه نام برد. در جوامع پیشرفته مطالبه مردم از مسئولین به عنوان یکی از ارکان دموکراسی محسوب می‌شود. در این نوع سیستم‌ها٬ انتقادات و پیشنهادات سازنده دریافتی از سطح و عمق جامعه که در چارچوب قانون مطرح می‌شود٬ به عنوان بازخورد فرایند مدیریت آن سیستم مورد ارزیابی قرار گرفته و براساس نتایج حاصله ٬ اصلاحات لازم اعمال می‌گردد. توسعه و نهادینه شدن فرهنگ مطالبه‌گری صحیح و بر اساس چارچوب‌های قانونی تعیین شده٬ باعث جلوگیری از انحرافات سیستم و در نتیجه کمک شایانی به مسئولین در امر مدیریت بهینه جامعه می‌نماید. بطوری‌که در طول سال‌های اخیر مقام معظم رهبری بارها بر ایجاد و توسعه این فرهنگ و آثار و برکات آن تأکید داشته‌اند. به امید پیشرفت و آبادانی ایران عزیز.
سید فواد آلبوشوکه

مردادماه‌ یکهزار و سیصد و نود چهار