در هنگامه‌ای که متولیان رسمی حوزه فرهنگ از نفوذ هفتاد ویک درصدی ماهواره درپایتخت و نفوذ پایین تر در دیگر شهرها سخن به میان می‌آورند و راهکارهای سلبی در قبال ماهواره به عنوان رویکردهای مقطعی شکست خورده به نظر می‌رسد، مرکز پژوهش‌های مجلس به تازگی در گزارشی علل این گستره نفوذ و حفظ این سطح نفوذ را در طول زمان برشمرده و راهکارهای معقولانه برای عبور از این وضعیت را ارائه کرده است.

به گزارش «تابناک»، سخن گفتن درباره نفوذ ماهواره در کشور چندان تازگی ندارد و حتی مسئولان امر در حوزه فرهنگ و رسانه ملی نیز دیگر به این واقعیت اذعان دارند و تنها درباره ضریب نفوذ ماهواره میان نهادهای مختلف اختلاف آماری وجود دارد. با این حال شاید بتوان معتبرترین آمار را، رقم ارائه شده توسط وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت یازدهم تعبیر کرد که با تکیه بر یک پروژه، ضریب استفاده از ماهواره را در تهران 71 درصد اعلام کرده بود.

جنتی با تاکید بر اینکه باید ببینیم که با آسیب های این شبکه ها چگونه مقابله کنیم. او به تازگی نیز گفته است: «در حال حاضر آمریکایی‌ها مشغول نصب 14 ماهواره در ارتفاع پایین‌تر از 1000 کیلومتر هستند. بعد از آن شما راحت می‌توانید با موبایل‌هایتان شبکه‌های ماهواره‌یی را در کوچه و خیابان ببینید. ما به جای اینکه فکر کنیم چگونه بهترین استفاده را از این امکانات ببریم فکر می‌کنیم چطور رویش پارازیت بیندازیم»

حال مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به عنوان اتاق فکر قوه قانون گذار کشور در گزارشی ضمن بررسی این مسئله در قالب یک پژوهش، در جمع بندی و نتیجه گیری، پیشنهادات جالبی را برای نمایندگان مجلس ارائه کرده است. در جمع بندی این پژوهش آمده است: در سرگذشت دیدگاه‌ها و سیاست‌های ماهواره‌ای سه رویکرد بیش از دیگر رویکردها آشکار و به عمل نزدیک شده است. نخستین رویکرد، ممنوعیت استفاده از برنامه‌های ماهواره است مهم‌ترین دلیل این رویکرد جلوگیری از علنی شدن و رسمیت دادن به استفاده از برنامه‌های ماهواره برمی‌گردد.

دومین رویکرد که از سال‌های نخست دهه 1380 و مجلس دیده می‌شود. بهره برداری مدیریت شده از ماهواره را مورد توجه قرار داده است. در ماده 104 قانون برنامه چهارم توسعه سازمان صداوسیما موظف گردید مقدمات دریافت و پردازش شبکه‌های ماهواره‌ را در قالب شبکه‌های تلویزیونی فراهم آورد.

در سومین رویکرد که قانون برنامه پنجم نقطه عطف آن به شمار می‌رود، دولت مکلف شده است تا از شبکه‌های و برنامه‌های رسانه‌ای همسو حمایت کند. به عبارت دیگر، این رویکرد مشی رقابت را با شبکه‌های ماهواره‌ای تقریر کرده است.

اگرچه نمی‌توان درباره میزان اثربخشی هریک از رویکردهای فوق اظهارنظر روشنی کرد، اما تبیین آنها می‌تواند چگونگی مواجهه با این پدیده را نشان دهد و همچنین بررسی انگیزه شهروندان در استفاده از برنامه‌های ماهواره می‌تواند شواهد دقیق تری از اثربخشی این سیاست‌ها را نشان دهد.

البته میان استفاده از برنامه‌های ماهواره‌ و نیازهای رسانه‌ای شهروندان، نسبت مستقیمی برقرار است و برای تعیین سیاست‌های موثر باید این نیازها مورد توجه قرار گیرد. در سیاست‌های موجود می‌توان با رویکرد محتوایی و براساس شناخت نیازهای یاد شده از ظرفیت سیاست‌های سه گانه (منع، استفاده مدیریت شده و حمایت از برنامه‌های همسو) استفاده بیشتری کرد.

دو رویکرد استفاده مدیریت شده و حمایت از برنامه‌های همسو آنچنان که در قانون پیش بینی شده بود، به اجرا در نیامد. برای مثال در راهبرد حمایت از برنامه‌های همسو که در قانون برنامه‌های پنجم آمده، دولت می‌توانست با حمایت از تاسیس شبکه‌های ماهواره‌ای همسو بخشی از نیاز رسانه‌ای مردم را از این طریق تامین کند.

در رویکرد استفاده مدیریت شده نیز می‌توان با استفاده از الگوی شبکه‌های کابلی که در اغلب کشورها رایج است، شرایط استفاده مدیریت شده را برای مجمتمع‌های مسکونی، شهرک‌ها و شهرهای کوچک فراهم کرد. همچنین ایجاد شبکه‌های تلویزیونی از طرف سازمان صداوسیما راه حل دیگری است که در قانون برنامه چهارم پیش بینی شده است. البته تاسیس شبکه‌های متعدد سرگرمی در سال‌های اخیر می‌تواند پاسخی به تحقق هدف این قانون تلقی شد.

طبعاً هریک از راهبردهای فوق بخشی از مسائل ناشی از استفاده از برنامه‌های ماهواره‌ای بیگانه را رفع می‌کند. با این وجود همچنان بخش قابل توجهی از نیاز رسانه‌ای از طریق ماهواره‌ها تامین می‌شو. اگرچه تا نیمه دهه 1380 مطالعات حاکی از این بود که استفاده کنندگان ماهواره‌ در پی تامین نیاز سرگرمی بودند، در شرایط کنونی و با رفع این نیاز از طریق شبکه‌های داخلی و نیازها، کسب خبر و تحلیل و تامین نیازهای فکری، باقی مانده از این رو انگیزه استفاده از برنامه‌های ماهواره همچنان وجود دارد. در این جهت راه حل‌هایی از جمله افزایش تعداد شبکه‌های مبتنی بر آرا و دیدگاه‌های مختلف سیاسی و فکری و همچنین استفاده از ظرفیت فضای دیجیتال برای تامین این نیازها می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

در مجموع عدم اتخاذ یک رویرکد ثابت و مشخص باعث شده است که کلیه اقدامات صورت گرفته در این وزه به نتیجه مشخصی نرسد. از این رو در حالی که قانون منع استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای به باور بسیاری از کارشناسان کارایی و اثربخشی خود را از دست داده است، تلاش‌های صورت گرفته برای تصویب قانون جدید به دلیل فقدان سیاست واحد به شکست انجامیده و در نتیجه اولین گام برای ساماندهی این حوزه اتخاذ رویکرد مشخص و ثابت است تا در ذیل آن، قانون مدونی برای این عرصه تنظیم شود.

اکنون به نظر می‌رسد قانون گذاری جدید در این عرصه مستلزم قوانین معطل مانده مانند قانون برنامه پنجم توسعه است و با ارزیابی اجرای قوانین موجود می‌توان به خلاء قوانین جدید نائل شد. اجرای قوانین معطل مانده بنده «ب» از ماده 10 قانون برنامه پنجم، مستلزم تقویت هم اندیشی کمیسیون فرهنگی با دستگاه‌های اجرایی و اصحاب رسانه در خصوص یافتن راه حل منطقی و پسندیده است.