سه گُل، سه چهره از یک واژهاند؛ و چه شگفت که هر سه، در سرگذشت عاشقی ناکام به یکدیگر میرسند.
پایگاه خبری عصرجهان؛ محمد شریفی-(بخش دوم)
چه خوش سروده است منصور اوجی، شاعر شیرینسخن شیرازی:
«گفتم تو را بخوانم
کز صبح بگذریم
باران چنان گرفت که خورشید پیر شد.
در انتظار تو
اینک من، آه...
مردی هزارساله کنار دریچهها!»
قسمت نخست این نوشتار با عنوان «از صدای شورانگیز سیاوش تا نغمههای شورانگیز بهمن»، در نیمه نخست آبانماه ۱۴۰۵ در فضای رسانهای منتشر شد. در آن نوشتار، از پیوندهای موسیقایی و عاطفی دو صدای ماندگار، سیاوش شجریان و بهمن علاءالدین، سخن گفتم. اکنون در ادامه آن، میخواهم به یکی از ظریفترین جلوههای زبان و فرهنگ بختیاری و بازتاب آن در موسیقی این هنرمند بزرگ بپردازم.
در این قسمت، نخست از افسانه سه گل و سه چهره متفاوت این واژه در عاشقانهها و واگویههای ایل بختیاری میگویم و سپس به سراغ دو مفهوم فرهنگی «هیجار» و «هیاری» و جلوههای آنها در کارنامه موسیقایی استاد بهمن علاءالدین میروم.
🔷 سه گل؛ از شکفتن تا سوختن و به بند افتادن
سه گُل، سه چهره از یک واژهاند؛ و چه شگفت که هر سه، در سرگذشت عاشقی ناکام به یکدیگر میرسند.
گُل نخست، گُل طبیعت است؛ شکوفهای که بر شاخه مینشیند، عطرش را به باد میسپارد و با لطافت و زیبایی خویش، چشم و دل را مینوازد. نسترن و رز و اقاقیا، نشانههای شکفتن و طراوتاند؛ جلوههایی از طبیعت که با آمدن بهار، جهان را رنگ و بویی تازه میبخشند.
گُل دوم، گُل دل است؛ نامی عاشقانه برای دلدار و محبوب؛ همان یار نازنینی که بختیاری او را «گُل» میخواند. آنگاه که میگوید: «میخواهم بروم خانه گُلم»، سخن از خانهای نیست که در باغچهاش گلی روییده باشد؛ مقصود، خانه یار است؛ مأمن آرزوها و مقصد دلتنگیها.
اما امان از روزی که این گُل در دل بروید و عاشق به وصال او نرسد! در آن روز، طبیعت همچنان میشکفد، چشمهها میجوشند و باد از فراز کوهها میگذرد؛ اما بهار دیگر راهی به باغ دل عاشق نمییابد.
و گُل سوم، گُلی از جنس سنگ و رنج است.
در روایتهای محلی، از سنگی بزرگ و سنگین سخن میرود که سوراخی در میان آن داشته است. گفته میشود در روزگاران گذشته، کسانی را که دچار آشفتگی شدید روانی میشدند و بیم آسیبرساندنشان به خود یا دیگران وجود داشت، با گذراندن زنجیری از سوراخ آن سنگ به آن میبستند. این گُل، نه گلبرگی داشت و نه عطری؛ سنگی خاموش بود که با رنج و بیقراری انسان پیوند خورده بود.
به این واگویه التفات بفرمایید:
«عاشقم، دیوونهیم، بیوین بکشینیم
بوندینم کَدِ گُل، هیچ مَگِشینیم»
یعنی:
عاشقم، دیوانهام؛ بیایید مرا بکشید و از این رنج برهانید؛ یا به گُل ببندیدم و دیگر هرگز رهایم نکنید.
عاشق، گُل دلش را یافته، اما از وصال محروم مانده است. چنان در آتش دلدادگی میسوزد که گویی دیگر میان رهایی از رنج و رهایی از زندگی تفاوتی نمیبیند. از همین روست که یا مرگ را میطلبد یا بند سنگ را؛ یا پایان این عذاب را یا اسارتی را که شاید او را از آشوب جان برهاند.
چه سرنوشت جانسوزی! آنکه روزی در آرزوی رسیدن به گُل بود، اکنون از مردمان میخواهد او را به گُل ببندند؛ گویی روزگار، در بازی تلخ واژهها، محبوب را از عاشق دریغ کرده و به جای آغوش یار، سنگی سرد پیش رویش نهاده است.
در همین دو مصرع، شگفتی زبان بختیاری آشکار میشود: یک واژه، سه تصویر میآفریند؛ شکوفهای بر شاخه، محبوبی در دل و سنگی در بند. سه معنا که از زیبایی آغاز میشوند، از عشق میگذرند و به رنج میرسند.
گویی سرگذشت عاشق در سه پرده روایت میشود: شکفتن، سوختن و به بند افتادن.
استاد بهمن علاءالدین، این چهره بیبدیل آواز بختیاری، چنین واگویههایی را با جان و دل میخواند؛ چنانکه گویی هر مصرع، گوشهای از سرگذشت مردمان سرزمین اوست.
در میان این سه تصویر، صدای بهمن علاءالدین هنوز طنینانداز است؛ صدایی که گویی از زبان همه عاشقان ایل میگوید:
«عاشقم، دیوونهیم...»
🔸 هیجار و هیاری
در بخش نخست این نوشتار، از کوچ و آلبوم ماندگار «مالکنون» سخن گفتم. اکنون میخواهم بخش دیگری از کارنامه موسیقایی استاد بهمن علاءالدین را از منظر دو مفهوم ریشهدار در فرهنگ بختیاری، یعنی «هیجار» و «هیاری»، بررسی کنم.
آلبوم «هیجار» در سال ۱۳۷۱ منتشر شد. شعر و آهنگ این اثر از خود بهمن علاءالدین و تنظیم آن از استاد عطاءالله جنگوک است. این آلبوم از جمله آثار خاطرهانگیز موسیقی بختیاری به شمار میرود؛ اما اهمیت نام آن تنها به زیبایی موسیقایی محدود نمیشود. «هیجار» حامل مفهومی اجتماعی و فرهنگی است که ریشه در همبستگی، همیاری و روحیه جمعی ایل دارد.
در فرهنگ بختیاری، «هیجار» بانگ فراخوان و فریاد کمکخواهی است؛ صدایی که هنگام خطر، حادثه یا گرفتاری بلند میشود تا دیگران را به یاری فراخواند.
در مقابل، «هیاری» به معنای همیاری و همکاری داوطلبانه است؛ مشارکتی برخاسته از احساس مسئولیت و پیوندهای اجتماعی که در کارهای دشوار و جمعی جلوه میکند؛ از درو کردن گندم و برداشت محصول گرفته تا ساختن خانه و یاریرساندن به همسایه و همتبار.
بنابراین، نباید این دو واژه را کاملاً مترادف دانست؛ هیجار، بانگ طلب یاری است و هیاری، پاسخ عملی به آن بانگ.
به تعبیری، یکی صدای نیاز است و دیگری جلوه همبستگی؛ یکی فراخواندن است و دیگری به میدان آمدن.
این دو مفهوم، فراتر از معنای لغوی، بخشی از حافظه اجتماعی و شیوه زیست مردمان زاگرس را بازتاب میدهند؛ فرهنگی که در آن، دشواریهای زندگی با مشارکت و همراهی دیگران آسانتر میشد.
🟢 مینا بنوش (بنفش)؛ عاشقانهای در دل کوچ
اگر هیجار و هیاری جلوهای از روح جمعی و همبستگی مردمان بختیاریاند، تصنیف «مینا بنوش» روی دیگر جهان فرهنگی این مردمان را نشان میدهد؛ جهانی که در آن، عشق، کوچ، دلتنگی و حسرت در قالب موسیقی و واژهها جان میگیرند.
یکی از تصنیفهای زیبا و خاطرهانگیز آلبوم «هیجار»، تصنیف «مینا بنوش» است؛ اثری که در آن،گویی شاعر، دفتر خاطرات یک عاشق بختیاری را ورق میزند.
در اینجا قصد ندارم تمام ابیات این تصنیف را شرح دهم؛ تنها به چند بیت و بهویژه بیت پایانی آن، از منظر پیوندش با افسانه سه گل، میپردازم.
«وای چه خووه مال بار کنه یارت وابات بو
کمیت چال، زین مخملی به زیر پات بو»
ترجمه و برداشت:
چه زیباست هنگام حرکت کوچ، یار در کنارت باشد؛ بر اسبی کمیت، با پیشانی سفید و زین مخملی، همراه و همقدم تو بتازد.
در این تصویر، کوچ تنها جابهجایی ایل و باروبنه نیست؛ آرزوی عاشق نیز در آن حضور دارد. چه خوشبختی بزرگی است که در مسیر کوچ، محبوب در کنار آدمی باشد و دشواری راه را با حضور خود به خاطرهای شیرین بدل کند.
و در ادامه:
«چه خووه مال بار ونه به دشت شیمبار
دست گل منه دستم بو چی پار و پیرار»
ترجمه:
چه زیباست که هنگام حرکت کوچ، در دشت شیمبار، همچون پارسال و پیرارسال، دست گُل در دستم باشد.
اینجا دیگر با تصویری ساده از کوچ روبهرو نیستیم. عاشق در آرزوی تکرار روزهای خوش گذشته است؛ روزهایی که دست محبوب در دستش بوده و راههای زاگرس را در کنار او پیموده است.
«چی پار و پیرار» تنها اشارهای به دو سال گذشته نیست؛ حسرت تکرار روزهایی است که دیگر شاید بازنگردند.
و سپس خطاب به دختر مینا بنوش (معشوق) با جان اینگونه می سراید:
«وای عزیزم مینا بنوش دسمال هف رنگ
چی تیات پیدا ندا به ایل چارلنگ»
ترجمه:
ای عزیزم، ای زیباروی زیبا که مینای بنفش و دستمال هفترنگ به سر بستی ؛ به زیبایی چشمانت در سراسر ایل چهارلنگ که نماد زیبارویان است، نتوانستم نشانی مانند تو پیدا کنم.
در اینجا، زیبایی محبوب با عناصر آشنای فرهنگ و پوشش بختیاری پیوند میخورد. دستمال هفترنگ، چشمان دلربا و مینای بنفش، همگی در خدمت ترسیم چهرهای از معشوقاند؛ معشوقی که برای عاشق، در میان تمام زیباییهای ایل، بیهمتاست.
اما از اینجا به بعد، حالوهوای تصنیف دگرگون میشود؛ شور و شادمانی کوچ، جای خود را به دلتنگی و اضطراب میدهد:
«ویدم بی که بینمت، دیدم نبیدت
خاطرم جا نگره، کندم ز دینت»
ترجمه:
آمده بودم که ببینمت، اما دیدم نیستی؛ دلم طاقت نیاورد و بیقرار و آشفته، به جستوجویت آمدم.
این بیقراری در بیت بعد به اوج میرسد:
«مو اویدم کد ره، ری کردم و پشت
غم خم کم سیم نبی، سهدیت مونه کشت»
ترجمه و برداشت:
من آمدم و در کنار راه، سر برگرداندم و پشت سرم را نگریستم؛ غم خودم کم برایم نبود، پیغام تو هم مرا از پا درآورد.
گویی عاشق، در میانه راه کوچ، نهتنها از دیدار محبوب محروم مانده، بلکه خبری یا پیغامی نیز دریافت کرده که بار اندوهش را دوچندان ساخته است.
و سرانجام، تصنیف به همان دو مصرع جانسوزی میرسد که سرآغاز دلنوشته «افسانه سه گل» نیز بوده است:
«عاشقم دیوونهیم، بیوین بکشینیم
بوندینم کَدِ گُل، هیچ مَگِشینیم»
ترجمه:
عاشقم، دیوانهام؛ بیایید مرا بکشید؛ یا کنار گُل (سنگ) ببندیدم و دیگر هرگز رهایم نکنید.
منظور از گُل در اینجا همان سنگ بزرگ و سوراخداری است که بنا بر روایتهای محلی، افراد بیقرار و آشفته را به آن میبستند.
🌹 و سرانجام، سه گل به هم میرسند...
اکنون به نقطه پیوند این تصنیف با افسانه سه گل رسیدهایم.
در آغاز، از گُل طبیعت گفتیم؛ از شکوفهای که بر شاخه مینشیند و نشانه طراوت و زندگی است.
سپس به گُل دل رسیدیم؛ محبوبی که عاشق، تمام آرزوهای خود را در وجود او خلاصه میکند.
و سرانجام، به گُل سنگ رسیدیم؛ همان سنگ خاموشی که در روایتهای محلی، جایگاه اسارت و بیقراری بوده است.
در تصنیف «مینا بنوش»، این سه معنا به شکلی شگفت در کنار یکدیگر قرار میگیرند. عاشق در آغاز از همراهی محبوب در مسیر کوچ میگوید؛ از دست در دست بودن و تکرار خاطرات شیرین سالهای گذشته. اما اندکاندک، غیبت یار، دلتنگی و پیام جانسوز او، فضای عاشقانه تصنیف را دگرگون میکند و سرانجام، عاشق به جایی میرسد که از مرگ یا اسارت سخن میگوید.
این همان بازی شگفت و تلخ واژههاست؛ گُلی که روزی آرزوی رسیدن به آن را داشت، اکنون از مردمان میخواهد او را به گل (سنگ) ببندند.
شاید راز ماندگاری این دو مصرع نیز همین باشد؛ چند واژه ساده بختیاری، اما با دنیایی از معنا، حسرت، دلدادگی و رنج.
استاد بهمن علاءالدین، با شناخت عمیق از فرهنگ و زبان مردمان زاگرس، توانست این واگویههای بومی را از محدوده جغرافیایی ایل فراتر ببرد و به تجربهای مشترک از عشق و انسانیت تبدیل کند.
او تنها خواننده ترانههای بختیاری نبود؛ راوی حافظه تاریخی، عواطف، آرزوها و رنجهای مردمانی بود که موسیقی را بخشی جداییناپذیر از زندگی خویش میدانستند.
بیت پایانی «مینا بنوش» را چند بار با خود مرور کنید؛ سپس به ابتدای این نوشتار بازگردید و دوباره افسانه سه گل را بخوانید. شاید آنگاه، پیوند میان سه چهره این واژه و سرگذشت عاشق در آواز بهمن، روشنتر و جانسوزتر از پیش در ذهن و دلتان بنشیند.
بهمن علاءالدین از میان ما رفت، اما واگویههای عاشقانه اش همچنان جاری است.
اگر فرصتی پیش آمد و عمری باقی ماند، باز هم از بهمن خواهم نوشت؛ از مردی که صدایش به افسانه ها پیوست.
محمد شریفی
۲۳ آبان ۱۴۰۵
اهواز